Marieke Helmus van landelijk expertisecentrum Pharos:
‘Succesvolle wijkgerichte aanpak vraagt tijd, lef en veel leren’
In ‘Een blik op morgen’ vragen we experts uit het veld hun visie met ons te delen. Verfrissend. Onverwacht. Inspirerend. En soms een tikkeltje activistisch. Deze keer: Marieke Helmus, strategisch adviseur bij het landelijk expertisecentrum Pharos. Hier zet zij zich in voor het programma Rookvrij Leven voor Iedereen. Met een verleden als verslavingsarts en een scherpe visie op gezondheidsongelijkheid, pleit zij voor een ingrijpende verandering in de manier waarop we mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden ondersteunen. ‘Het begint altijd met verbinden. Niet vóór mensen denken, maar mét hen.’
Marieke: ‘De basis van elke effectieve aanpak is simpel, maar essentieel: luisteren. In de afgelopen jaren is veelvuldig onderzocht wat mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden nodig hebben om toegang te krijgen tot passende zorg. Daarin komt steeds hetzelfde naar voren: het aangaan van een gelijkwaardig gesprek. Alleen als professionals oprecht verbinding zoeken, worden de oorzaken van gedrag duidelijk. Samen ontdek je welke factoren bijvoorbeeld bijdragen aan (gaan) roken, hoe stress en gezondheid elkaar beïnvloeden, en wat er realistisch mogelijk is. Dat gebeurt alleen als je inwoners betrekt en ruimte maakt voor hun perspectief, hun situatie en hun kracht.’
Niet langer negeren
Marieke: ‘Ik heb jarenlang als verslavingsarts gewerkt, gespecialiseerd in nicotineverslaving. Steeds opnieuw zag ik hoe groot de afstand kan zijn tussen bestaande hulp en daadwerkelijke toegang daartoe. Veel mensen weten niet welke mogelijkheden er zijn, kunnen er geen gebruik van maken of voelen zich niet comfortabel bij de aangeboden vorm. Ik realiseerde me dat dit een structurele uitdaging was. In mijn behandelkamer kon ik dit niet oplossen. Ik wilde naar een plek waar ik het systemisch kon helpen veranderen. Die zoektocht bracht me bij Pharos. Vanuit die rol klopte ik aan bij ministeries en landelijke organisaties om duidelijk te maken dat gezondheidsongelijkheid met name rond het thema roken niet langer genegeerd kon worden.’
'Wat mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden nodig hebben? Een gelijkwaardig gesprek.'
Grootschalige wijkgerichte aanpak
Marieke: ‘Landelijk waren er positieve voorbeelden van een stoppen-met-roken-aanpak waarmee inwoners wel bereikt werden, zoals in Kennemerland en Amsterdam-Noord. Ikzelf onderzocht in Nijmegen wat lokaal kon werken. Overal kwam hetzelfde terug: wijkgericht werken en inwoners laten meedenken vanuit hun eigen beeld van de situatie, en hun eigen kracht. Een en ander leidde tot landelijke steun voor een grootschalige wijkgerichte aanpak Rookvrij Leven voor Iedereen. Hierbij zijn inmiddels 38 wijken in Nederland aangesloten, zoals in Gorinchem (lees hier meer). Dit programma is een gezamenlijke ontwikkeling van GGD GHOR Nederland en Pharos. De GGD’en in deze wijken werken intensief aan het toepassen en verfijnen van deze aanpak. Pharos staat hen bij als adviseur en partner in het proces.’
Essentiële zaken verankeren
Marieke: ‘In de gemeenten die werken met de wijkgerichte aanpak Rookvrij Leven voor Iedereen willen we nu enkele essentiële zaken proberen te verankeren. Zoals het oordeelvrije gesprek, het warm en gericht toeleiden naar hulp, en cultuur- en stress-sensitieve begeleiding. Als Pharos ondersteunen we waar mogelijk. We trainen bijvoorbeeld stoppen-met-roken-coaches. En we ontwikkelden een e‑learning voor professionals. Op sommige plekken is de beweging al ver gevorderd. De regio Kennemerland heeft bijvoorbeeld officieel Rookvrij-ambassadeurs. Vanuit het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) is er bovendien geld vrijgemaakt voor een basisfunctionaliteit nicotinevrij waarin juist de wijkaanpak ook verder kan worden versterkt.’
Geschikt voor meerdere thema’s
Marieke: ‘Het succes van de wijkgerichte aanpak is echter van veel factoren afhankelijk. Zoals van de beschikbare capaciteit en of de wijk al een netwerk heeft. Het succes is ook niet in cijfers uit te drukken. Je kunt kijken naar het aantal gevoerde gesprekken, het aantal activiteiten en of er op termijn een verandering zichtbaar is. De aanpak vraagt tijd, lef en veel leren, maar elke wijk en elke professional die meedoet, brengt ons een stap dichter bij een rookvrij leven voor iedereen. Bovendien blijkt de wijkgerichte aanpak goed inzetbaar voor andere gezondheidsthema’s. In Amsterdam werken ze heel succesvol met wijkgericht vaccineren. In andere gemeenten loopt een wijkaanpak rondom diabetes. Pharos heeft daarom een Handreiking opgesteld (zie hier). Hierin zijn onderzoek en ervaringsverhalen gebundeld, samen met concrete tips voor een succesvolle wijkaanpak; ook voor andere gezondheidsthema’s. Zo hopen we steeds meer mensen te bereiken die we lange tijd niet goed hebben bereikt.’
