Leren omgaan met emoties
Inzetten op mentaal welbevinden bij kinderen biedt profijt voor later
Als kinderen vroeg leren om gevoelens te herkennen, te begrijpen en erover te praten, is dit een basis voor gezonde veerkracht later in hun leven. In dit kader ontwikkelden de Gezonde School‑adviseurs van GGD Zuid-Holland Zuid, Sandra van ’t Hoff en Sanne Kamphuis, het Emotiewiel.
Het recente rapport van de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) over de hypernerveuze samenleving laat zien dat we in Nederland collectief onder hoogspanning leven. De RVS benadrukt dat er structureel ‘op de rem’ moet worden getrapt. Meer ruimte voor rust, reflectie en verbondenheid is noodzakelijk om met elkaar mentaal gezond te blijven (zie kader). De GGD in onze regio werkt hier preventief aan en begint zo vroeg mogelijk. Immers: jong geleerd is oud gedaan.
Sandra van 't Hoff, Gezonde School-adviseur
Emoties mogen er zijn
In de praktijk vraagt het herkennen, benoemen en uiten van emoties van veel kinderen nog begeleiding en groei. Een goede basis bevordert deze ontwikkeling. Hoewel er in het primair onderwijs verschillende leermethodes bestaan rond sociaal‑emotioneel leren, was er behoefte aan een eenvoudig instrument dat leerkrachten direct kunnen inzetten, zonder extra tijdsinvestering. Iets laagdrempeligs, toepasbaar in elke klas, op elk moment. Na breed vooronderzoek binnen het bestaande aanbod is er samen met leerkrachten, intern begeleiders, een psycholoog/pedagoog en GGD-collega’s (binnen team Mentale Gezondheid en Communicatie) een basis gelegd voor het Emotiewiel. Gezonde School‑adviseurs Sandra van ’t Hoff en Sanne Kamphuis zeggen hierover: ‘Het is een praktisch instrument. Het helpt kinderen emoties en gevoelens te herkennen, te erkennen, te benoemen en – via verschillende werkvormen – te doorvoelen en/of te reguleren. Want een emotie mag er simpelweg zijn.’
Sanne Kamphuis, Gezonde School-adviseur
Scroll door ⬇︎
‘Op de rem! Voorbij de hypernerveuze samenleving’
Vorig jaar publiceerde de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving het rapport ‘Op de rem! Voorbij de hypernerveuze samenleving’. Het haalde alle media, talkshows en journaals. De conclusies en aanbevelingen hebben grote impact, ook voor professionals in de publieke (geestelijke) gezondheidszorg en het sociaal domein. Belangrijke take-away: mentale volksgezondheid is geen individueel, maar een maatschappelijk probleem.
Lees hier onze samenvatting Bekijk hier het volledige rapport
Scroll door ⬇︎
Hoe het Emotiewiel werkt
De tool is vormgegeven als een wiel met drie lagen. Een laag voor de onderbouw met basisemoties; voor de middenbouw met uitgebreidere nuances; voor de bovenbouw met meer complexe en gecombineerde emoties. De ronde vorm is bewust gekozen: emoties bestaan naast elkaar, zonder waardeoordeel. Aan de achterkant helpt het 5G‑model (Gebeurtenis – Gedachte – Gevoel – Gedrag – Gevolg) de leerkrachten om samen met leerlingen situaties te ontleden en verbanden te ontdekken. Het model maakt emoties concreet en bespreekbaar, zowel klassikaal als in één-op-één gesprekken. ‘Er is natuurlijk al bestaand aanbod zoals Saarisnietgek, een magazine voor groep 7 en 8,’ vertelt Sanne. ‘Maar het Emotiewiel komt daar bewust nog vóór, echt bedoeld voor alle groepen in de onderbouw, middenbouw en bovenbouw. Zo draagt de tool bij aan een logische, doorgaande leerlijn voor mentaal welbevinden.’
Gorinchem ‘trapt op de rem’
‘Werken aan een meer ontspannen samenleving’ – hoe breng je dat in de praktijk als gemeente? Die vraag stond centraal tijdens een recente bijeenkomst van de gemeente Gorinchem met zo’n 80 samenwerkingspartners. De aanwezigen gingen met elkaar in gesprek over ‘de hypernerveuze samenleving’, waarover de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving vorig jaar rapporteerde. En over de drie remedies die daarvoor werden gegeven: verbinden, vertragen en verscheidenheid. Tijdens de bijeenkomst in Gorinchem werden drie vragen besproken: ‘Wat willen wij vanuit onze praktijkervaring meegeven aan de RVS?’, ‘Wat moeten wij in Gorinchem anders doen?’ en ‘Wat ga ik zelf anders doen?’. De noodzaak tot een gezamenlijke verandering van bestaande structuren en kaders werd erkend. De belangrijkste inzichten van deze dag waren: beter luisteren naar inwoners; meer ruimte voor ‘lege tijd’; bureaucratische druk verminderen; verbinding tussen professionals en gemeenten versterken; meer aandacht voor natuur en bewuste rustmomenten organiseren.
Scroll door ⬇︎
Eenvoudig en breed toepasbaar
Tijdens een pilot op basisscholen in de regio bleek al snel hoe nieuwsgierig kinderen worden zodra het Emotiewiel op tafel komt. Leerkrachten waarderen vooral de eenvoud: de emotietool helpt om snel in te spelen op situaties, bijvoorbeeld na het voorlezen van een verhaal of wanneer er iets is gebeurd in de groep. De tool is daadwerkelijk inzetbaar in alle leerjaren en is bovendien breder inzetbaar dan alleen in de klas. Zoals bij individuele gesprekken of oudergesprekken. ‘Daarom ontwikkelen we nu een aanvullende handleiding met werkvormen die spelenderwijs ingezet kunnen worden in de klas en wordt het boek ‘Emotieklets’ aan het pakket toegevoegd,’ vertelt Sandra. ‘Het geheel is inmiddels een vast onderdeel van het Gezonde School‑aanbod van GGD Zuid-Holland Zuid. De volgende stap is een vertaalslag maken naar de thuissituatie. Scholen kunnen ouders handvatten geven om ook binnen het gezin het gesprek over emoties en gevoelens aan te gaan.’
Hypernervositeit en mentale gezondheid: cijfers
Onze ‘hypernerveuze samenleving’ waarover de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving vorig jaar rapporteerde en de mentale gezondheid van inwoners hangen nauw samen. De gezondheidsmonitoren in Zuid-Holland Zuid laten zien dat de mentale gezondheid bij met name jongvolwassenen al langere tijd structureel onder druk staat. Net als in het RVS-rapport ervaren zij volgens de gezondheidsmonitoren meer prestatie- en sociale druk, digitale overprikkeling en het ontbreken van voldoende herstelmomenten. Enkele cijfers.
- Jongeren en jongvolwassen ervaren vaak en veel stress (2023: 49% en 42%);
- Het gevoel van geluk daalt bij jongeren (2023: 76%);
- Psychische klachten komen vaak voor (2023: 28% van de jongeren; 2024: 45% van de jongvolwassenen);
- Angst en depressie scoren hoog bij jongvolwassenen (2023: 80%);
- Ruim 1 op de 5 heeft suïcidale gedachten (2024: jongeren 21% en jongvolwassenen 28%);
- 23% van de jongvolwassenen voelt zich sterk eenzaam.
Voor de rest van hun leven
In de breedte groeit de vraag naar aanbod rond welbevinden en mediawijsheid, stellen de beide Gezonde School‑adviseurs. In het voortgezet onderwijs neemt vooral de interesse in deskundigheidsbevordering toe. Een echte borging van leermethoden op het sociaal‑emotionele vlak, is daar nog beperkt. Het besef groeit echter dat investeringen in mentaal welbevinden het hele onderwijs ten goede komt. Sanne en Sandra benadrukken: ‘Dit moedigen we aan en willen we als GGD ondersteunen. Aandacht voor mentaal welbevinden bij kinderen en jongeren legt immers een goede basis. Door te werken met het Emotiewiel leren jonge kinderen wat ze voelen, waarom dat zo is en hoe ze ermee kunnen omgaan. Wat ook bijdraagt aan empathie voor de ander en het normaliseren van gevoelens. Met ruimte voor rust en groei. Daar hebben ze de rest van hun leven iets aan.’