Naar een cultuur van aanwezigheid
Hoe eerste scholen in de regio de omslag maken
LVS Zuid-Holland Zuid staat in onze regio voor de Leerplichtwet en de wetgeving op het gebied van voortijdig schoolverlaten. In de klassieke verzuimaanpak wordt vooral geregistreerd wie er niet is. Langzamerhand groeit echter het inzicht dat dit niet langer werkt om het verzuim effectief terug te dringen. Munio, het samenwerkingsverband voor voortgezet onderwijs in de regio Gorinchem e.o., begeleidt drie middelbare scholen bij het invoeren van het zogeheten ‘aanwezigheidsdenken’. LVS is een belangrijke schakel in de ketensamenwerking die hieraan ten grondslag ligt.
Het aanwezigheidsdenken is een fundamentele verschuiving in de verzuimaanpak op middelbare scholen. Deze aanpak was voorheen vooral gericht op de afwezigheid en het signaleren van problemen bij individuele leerlingen. Het aanwezigheidsdenken richt zich op het creëren van voorwaarden die deelname aan school mogelijk maken voor alle groepen leerlingen. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft zich geschaard achter een visie die internationaal al langer erkenning krijgt. Die visie is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek van Chris Kearney en Patricia Graczyk. Zij ontwikkelden een piramideraamwerk voor schoolaanwezigheid (zie kader). Het ministerie adviseert dit model nu als de ‘standaard’ voor verzuimaanpak in het voortgezet onderwijs. Eerste resultaten laten zien dat dit daadwerkelijk leidt tot een grotere aanwezigheid van leerlingen.
Scroll door ⬇︎
Munio leidt de weg
Munio speelt in de regio een leidende rol bij het invoeren van aanwezigheidsdenken op scholen. Adviseurs Claudia Hartman en Judith van Houwelingen volgden ter voorbereiding een training bij de beroepsvereniging Ingrado. ‘Dit gaf ons allerlei richtlijnen en handvatten om heel gericht met de scholen aan de slag te kunnen,’ vertelt Claudia. ‘We begonnen met themamiddagen om onze kennis over te dragen. En dit schooljaar 2025-2026 zijn we begonnen met een pilot op 3 middelbare scholen: het Heerenlanden College in Leerdam, het Omnia College in Gorinchem en Yuverta in Ottoland.’
‘Go slow to go fast’
‘In de pilot werken we met een combinatie van sessies en dataworkshops over de drie niveaus van aanwezigheid volgens de piramide,’ vervolgt Judith. ‘We vragen de scholen om hun eigen communicatie, werkprocessen en bestaande interventies als het gaat om verzuim onder de loep te nemen. Het doel is niet om alles te veranderen, maar om bewuster en consistenter te handelen. En vooral om het perspectief te verleggen van ‘individueel’ naar ‘schoolbreed’ en van ‘afwezigheid’ naar ‘aanwezigheid’. Een belangrijk principe daarbij is ‘go slow to go fast’: alleen door eerst bewustwording te creëren en een gedeelde taal te ontwikkelen, kan een team op school uiteindelijk zelf snel en effectief interventies bij verzuim inzetten.’
Piramideraamwerk
Het zogeheten piramideraamwerk voor schoolaanwezigheid is gebaseerd op het Multi-Dimensional Multi-Tiered System of Supports Model (MD-MTSS) van Graczyk en Kearney. Het piramideraamwerk kent een opbouw met drie niveaus: goede aanwezigheid, beginnend verzuim, en aanhoudend en ernstig verzuim. Voor elk niveau zijn streefpercentages aangeduid, maar een school bepaalt zelf de doelen en gewenste resultaten per niveau. Het raamwerk biedt voor elk niveau ook een bijpassende aanpak.
Bron: www.nji.nl
Scroll door ⬇︎
‘Data zijn key’
Om de aanwezigheid van alle leerlingen op school te stimuleren, moet breder worden gekeken dan alleen naar ongeoorloofd verzuim. Geoorloofd verzuim, terugkerende ziekenhuisbezoeken, frequente ziekmeldingen of patronen in afwezigheid van hele groepen leerlingen zijn onderdeel van de data-analyse, aldus Claudia en Judith. ‘Het gaat om het inzicht in alle factoren die het verzuim van leerlingen kunnen beïnvloeden. Daarom is data verzamelen echt ‘key’, en vervolgens natuurlijk het interpreteren en analyseren ervan. Daar moet bijvoorbeeld ook in worden meegenomen waarom leerlingen soms minder graag naar school komen en welke universele behoeften van pubers daarbij een rol spelen. Zo ontstaat er écht een compleet beeld.’
Scroll door ⬇︎
Sneller signalen opvangen
Een ander sleutelelement in het aanwezigheidsdenken is de breed gedragen verantwoordelijkheid om vanuit een gezamenlijke houding sneller signalen rond leerlingen te kunnen opvangen. ‘Iedereen binnen de school – van conciërge tot docent en van zorgcoördinator tot teamleider – is een schakel in het geheel,’ aldus Judith en Claudia. ‘Ook buiten school, zoals ouders en andere opvoeders, samenwerkingspartners zoals jeugdgezondheidszorg, wijkteam en LVS. Maar denk ook aan sportverenigingen, cultuurorganisaties en het jongerenwerk. Kortom: het hele netwerk om de leerlingen heen. Dit is wel een schoolvoorbeeld van ketensamenwerking, zoals ook de bestuursopgave voor LVS luidt.’
‘Data zijn cruciaal bij effectieve verzuimaanpak’
In 2024 promoveerde onderwijssocioloog René Halberstadt – nu projectleider Samenwerking en Ontwikkeling bij Ingrado – op de aanpak van schoolverzuim. In het Samen Voor gezond-magazine zei hij destijds: ‘Data zijn cruciaal bij een effectieve verzuimaanpak. Het is zó belangrijk om meer te weten over de reden van het verzuim. Die blijken namelijk vaak heel uiteenlopend, van eenvoudige puberproblemen tot heel serieuze gezinssituaties. Het is belangrijk om veel eerder te weten wat er speelt. Ook omdat ‘gewoon’ verzuim vaak leidt tot excessief verzuim en vervolgens tot uitval. Met meer data kan een school een geïntegreerde aanpak ontwikkelen. Mét de focus op wat er nodig is om de aanwezigheid van leerlingen te vergroten en de band met school te versterken.'
Positieve verwachtingen
Hoewel de pilot nog loopt, zijn de eerste ervaringen positief, merken Claudia en Judith. ‘Teams geven aan meer overzicht te hebben door de brede dataverzameling. Het piramideraamwerk geeft rust en richting. Mentoren en docenten spreken hierdoor dezelfde taal en voelen een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de aanwezigheid van leerlingen. Leerlingen voelen zich sneller gezien en gehoord. De aandacht voor een warm welkom en het bewust reflecteren op de kwaliteit van relaties binnen de school dragen bij aan een positiever klimaat. Uiteraard zijn er ook uitdagingen. Het kost tijd om een cultuur te veranderen, en niet iedereen voelt zich vanaf het begin comfortabel met een nieuwe manier van werken. Ook de nieuwe overlegstructuren vragen aandacht en uithoudingsvermogen. Maar mede op basis van ervaringen elders in het land, is de verwachting dat deze investeringen zich terug gaan betalen.’
Landelijke navolging
Wat deze pilot vooral laat zien, is dat het aanwezigheidsdenken meer is dan een methode; het is een beweging. Een groeiend aantal scholen, ook van buiten de regio, toont belangstelling. De verwachting is dat deze benadering de komende jaren brede navolging zal krijgen. Misschien zelfs richting het mbo, waar dezelfde uitdagingen spelen. Munio blijft de pilotscholen ook na de zomer volgen en verwelkomt graag nieuwe scholen die hiermee aan de slag willen.